Opkomende stoffen in oppervlaktewater

Het intensieve gebruik van het water en de omgeving rondom het water legt druk op de waterkwaliteit. De zorg voor voldoende schoon water is een uitdaging voor waterbeheerders en drinkwaterbedrijven. Zij stuiten met enige regelmaat op nieuwe of relatief onbekende stoffen waarvan niet bekend is welke effecten ze kunnen hebben op het waterecosysteem en de mensen en dieren die daarvan afhankelijk zijn. Vaak gaat het niet zozeer om nieuwe stoffen, als wel om stoffen die nog niet eerder zijn opgemerkt. Vaak is het niet duidelijk of er sprake is van een eenmalige lokale vondst, of van een vaker voorkomende stof. Deze stoffen noemen we opkomende stoffen.

In dit onderdeel worden opkomende stoffen in het oppervlaktewater behandeld, voor grondwater staat dit op gelijknamige pagina

Beleid en doelen

Om invulling te geven aan het onderdeel opkomende stoffen in de Delta-aanpak Waterkwaliteit is het Uitvoeringsplan opkomende stoffen in water opgesteld. Het programma is gericht op de industrie en huishoudens als potentiële bronnen van opkomende stoffen.

Het bijbehorende Uitvoeringsprogramma opkomende stoffen vormt de basis voor concrete acties die met en door betrokkenen uitgevoerd gaan worden. Het vergroten van kennis over de aanwezigheid en mogelijke risico’s van opkomende stoffen is een onderdeel van het uitvoeringsprogramma. Daarvoor is de werkgroep Aanpak Opkomende Stoffen in 2015 opgericht, waarin waterbeheerders, drinkwaterbedrijven en andere organisaties uit de watersector samenwerken aan het ontwikkelen van een strategische aanpak om meer inzicht te krijgen in opkomende stoffen.

Verder lezen

Toestand

Stofgroepen die aandacht vragen

Het doel van de werkgroep Aanpak Opkomende Stoffen is om een strategie te ontwikkelen die ertoe leidt dat stoffen die mogelijk problemen kunnen veroorzaken in grond- of oppervlaktewater tijdig gesignaleerd worden en dat actie wordt ondernomen. De werkgroep heeft op basis van een evaluatie gesteld dat voor de volgende stofgroepen aanvullende activiteiten nodig waren:

  • Biociden: middelen om schadelijke of ongewenste organismen af te weren, onschadelijk te maken of te voorkomen.
  • Melamine: basisgrondstof voor melamineharsen en coatings, dat wordt gebruikt in onder andere kunststof en vloeren.
  • Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS): water-, vet- en vuilafstotend; ze zitten in producten zoals smeermiddelen, voedselverpakkingsmaterialen, blusschuim, anti-aanbaklagen van pannen, kleding, textiel en cosmetica.
  • Alkylfosfaatesters: vlamvertragers en smeermiddelen in de techniek, maar ook in cosmetica; ze dienen ook als vervanger van gebromeerde en de gefluoreerde brandvertragers.
  • Stoffen in persoonlijke verzorgingsproducten, schoonmaakmiddelen en andere huishoudchemicaliën die grotendeels via het riool worden geloosd; dit is een heel diverse groep.
  • Diergeneesmiddelen: hiervoor volgt de werkgroep de activiteiten van diverse projecten.

De werkgroep kijkt of bestaande informatie slim(mer) kan worden benut. Niet alleen door gegevens vanuit verschillende bronnen samen te brengen, maar ook door het toepassen van nieuwe manieren van data-analyse (‘big data’).

Mengsels van stoffen

berekende toxische druk per waterlichaam, 2018

Er is een breed gedragen consensus dat mengsels van stoffen die individueel onder de norm liggen gezamenlijk wel tot effecten kunnen leiden. In 2016 is de Ecologische Sleutelfactor (ESF) Toxiciteit ontwikkeld om een breed beeld (zowel voor genormeerde als niet-genormeerde stoffen) te krijgen van de toxische druk in het oppervlaktewater. De ESF-Toxiciteit is een van de negen Ecologische Sleutelfactoren die zijn bedoeld om een diagnose te maken van het aquatisch ecosysteem.

De ecotoxische druk op het watersysteem wordt bepaald op basis van concentraties in oppervlaktewater. Elke individuele stof wordt omgerekend naar een ‘potentieel aangetaste fractie’ afgekort tot PAF (variërend van 0=geen aantasting tot 1=alle soorten zijn aangetast). Vervolgens worden alle individuele PAF’s opgeteld tot een meer-stoffen-PAF, ofwel: msPAF eveneens variërend tussen 0 en 1.

Verder lezen

Maatregelen en handelingsopties

Maatregelen

De aanpak van opkomende stoffen is gebaseerd op een bron- en ketenaanpak. Voor stoffen die vooral vanuit puntlozingen in het watersysteem terechtkomen, is het verbeteren van de vergunningverlening een generieke maatregel gericht op industriële lozingen en rwzi’s. Het herkennen van potentiële zorgstoffen is een belangrijk onderdeel, omdat moet worden vermeden dat erkende zorgstoffen worden vervangen door alternatieven die later ook schadelijk blijken te zijn. Het beperken van emissies uit diffuse bronnen vraagt om andere maatregelen, bijvoorbeeld het vergroten van de bewustwording van gebruikers, het aanspreken van andere partijen in de keten van productie tot gebruik of het agenderen in Europese en nationale stoffen- en toelatingskaders.

Er lopen diverse pilots naar nieuwe zuiveringstechnieken. Deze zijn vooral gericht op medicijnresten, maar hebben in veel gevallen ook effect op andere stoffen. Deze onderzoeken laten zien dat aanpak via de rwzi’s in technisch opzicht veelbelovend is, maar er is onderzoek nodig naar de bredere toepasbaarheid, kosteneffectiviteit en duurzaamheidaspecten (energie- en grondstofgebruik).

Handelingsopties

Er is meer inzicht nodig in effecten van (mengsels van) opkomende stoffen. Veldexperimenten, bioassays of toxiciteitstesten op laboratoriumschaal zijn instrumenten voor acceptatie van toxiciteit als criterium door de doelgroepen die hun handelen moeten aanpassen. De ESF-Toxiciteit, waarin chemie en bioassays worden gecombineerd, biedt goede aanknopingspunten voor verdere ontwikkeling van dit soort technieken.

Het beleid rond opkomende stoffen en andere verontreinigende stoffen kan baat hebben bij een meer integrale aanpak. Dat betreft enerzijds integratie over verschillende stoffen en compartimenten (oppervlaktewater, grondwater, bodem) heen. Een dergelijke integratie kan worden ingezet in de ‘bestuurlijke tafel Delta-aanpak Breed’, die bedoeld is voor doorsnijdende thema’s en om de verbinding op inhoud en van partijen te waarborgen. Anderzijds kan het nuttig zijn voor een aantal stofgroepen een ketenaanpak op te zetten, zoals al is gedaan voor medicijnresten. Dit laatste kan een actie zijn vanuit de ‘bestuurlijke versnellingstafel Opkomende stoffen en medicijnen’, eveneens een onderdeel van de Delta-aanpak Waterkwaliteit.

Verder lezen

Deel deze pagina

Vragen over Nationale Analyse waterkwaliteit?

Neem dan contact op met Frank van Gaalen via frank.vangaalen@pbl.nl